Verrekijkers

Durf jij nog online in gesprek te gaan?Het online debat staat onder druk. Steeds meer mensen halen hun nieuws van social media, waar algoritmes bepalen wat je wel en niet te zien krijgt. En door alle online haat en reacties geschreven door AI-bots haken veel mensen helemaal af van online reageren. Is het online debat nog te redden? En zo ja, hoe dan? Je hoort het in deze speciale live opgenomen editie van Verrekijkers. Host Timo Nieuwenhuis leidt een panelgesprek met Eva Hofman (journalist bij de Groene Amsterdammer), Marit de Jong (onderzoeker bij het Rathenau Instituut), Lotje Beek (beleidsadviseur bij Bits for Freedom) en Esther Hammelburg (lector hybride realiteiten bij de Hogeschool van Amsterdam en het Rathenau Instituut).

Eens in de vier jaar een vakje roodkleuren - dat is vaak het eerste waar mensen aan denken bij een democratie. Maar onze democratische samenleving bestaat uit veel meer, zoals het recht om te demonstreren en onafhankelijke rechtspraak. En daar zie je steeds meer digitalisering: van camera’s met gezichtsherkenning bij demonstraties tot AI-gebruik door advocaten. Wat staat er op het spel als de politie, rechters en advocaten steeds meer gebruikmaken van digitale technologie? En hoe kan digitale technologie worden ingezet om de democratie te versterken? Je hoort het in aflevering 15 van Verrekijkers. Simone Harmsen en Willemine Willems van het Rathenau Instituut gaan in gesprek met Vera Prins, onderzoeker bij Amnesty International. Te gast is ook jurist en filosoof Cees Zweistra. Hij is verbonden aan de Erasmus Universiteit en schrijver van een boek over AI in de rechtspraktijk.

Steeds meer wetenschappers gebruiken kunstmatige intelligentie. Bijvoorbeeld voor het analyseren van gegevens of het schrijven van artikelen. Komen ze hiermee sneller tot oplossingen? Of gaan juist belangrijke vaardigheden verloren? En wat doet dit met de rol van wetenschap in onze samenleving? Onderzoekers van het Rathenau Instituut gaan hierover in gesprek met Felienne Hermans, hoogleraar Computer Science Education aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

De actuele geopolitieke spanningen en oorlogen hebben grote invloed op de wetenschap en de ontwikkeling van technologie. Ze roepen allerlei nieuwe ethische en maatschappelijke vragen op. Wat zijn de gevolgen van de extra investeringen in defensie-onderzoek? Komen belangrijke waarden in de wetenschap onder druk te staan, zoals transparantie en samenwerking? En wat kunnen verschillende vakgebieden bijdragen aan de-escalatie van conflicten?  In aflevering 13 van Verrekijkers verkennen we deze kwesties. Wat kunnen we leren van eerdere conflicten?Bron audiofragment: NOS stories. Onderzoekers van het Rathenau Instituut gaan in gesprek met Martijn Kitzen, hoogleraar aan de Nederlandse Defensie Academie. Ook gingen we langs bij Yolande Jansen, hoogleraar Sociale en politieke filosofie (Universiteit van Amsterdam).

Veel alledaagse voorwerpen zoals shampooflessen en kleding worden gemaakt met plastics op basis van aardolie en gas. Om de klimaatdoelen van de overheid te halen, is een overgang nodig naar duurzamere bronnen van grondstof en energie.Wat betekent dat voor de toekomst van de industrie in Nederland? Welke maatschappelijke en politieke kwesties liggen op tafel, als ons land de klimaatdoelen wil halen en tegelijkertijd wil zorgen voor werkgelegenheid en strategische relevantie? En hoe zorg je dat alle betrokkenen kunnen meebeslissen?Onderzoekers Marleen Schuijer en Vincent Lagendijk van het Rathenau Instituut gaan hierover in gesprek met Arnold Stokking, voorzitter van het platform Groene Chemie Nieuwe Economie.‘Het is belangrijk dat burgers en nieuwe partijen op de markt gehoord worden in het debat over verduurzaming van de industrie.’ – Marleen Schuijer‘Er liggen kansen om oplossingen te creëren. Die kosten niet alleen geld, maar ook tijd.’ – Arnold StokkingBron audiofragment: Sven op 1 - 01 oktober 2025 - NPO Radio 1 Gemist | NPO Radio 1

Biotechnologie ontwikkelt zich razendsnel. Nieuw Europees beleid is gericht op de economische kansen hiervan, bijvoorbeeld voor de landbouw en de gezondheidszorg. In Verrekijkers zoomen we in op de totstandkoming van dit beleid én de mogelijke gevolgen. Hoe krijgen de verschillende belangen en zorgen van burgers, bedrijven en de milieubeweging een plek in de besluitvorming?  Simone Harmsen en Rosanne Edelenbosch van het Rathenau Instituut gaan in gesprek met Sijas Akkerman van het platform Weeffouten. Meer over het onderzoek van het Rathenau Instituut:Aanpassen onder voorwaarden | Rathenau InstituutGenome editing bij planten en gewassen | Rathenau Instituut Bronnen geluidsfragmenten:Van vruchtbare landbouwgrond naar een verarmde bodem | Zembla KortDe misleidende lobby voor genetisch gemodificeerd voedsel | Zembla Kort

Kunnen verkiezingen worden beïnvloed door algoritmes achter social media, zoals X, Instagram en TikTok? Hoe werken algoritmes eigenlijk, en wat kun je als kiezer zelf doen? In deze aflevering hoor je hoe digitale platforms democratische processen, zoals verkiezingen, onder druk kunnen zetten. En welke nieuwe kansen kunnen social media juist bieden voor de democratie? Host Timo Nieuwenhuis gaat in gesprek met Quirine van Eeden (Rathenau Instituut), Pieter van Boheemen (Post-X-society) en Rudy van Belkom (Stichting Toekomstbeeld der Techniek). Meer informatie over het onderzoek van het Rathenau Instituut op verzoek van de Tweede Kamer vind je hier: Scrollend naar de stembus | Rathenau Instituut Wil je een melding doen over een platform? Dat kan hier: Contact | ACM ConsuWijzer

In de eerste aflevering van een nieuw seizoen van podcast Verrekijkers zoomen onderzoekers van het Rathenau Instituut in op de functie van vertrouwen én wantrouwen in de wetenschap. Waarom hebben sommige mensen heel veel vertrouwen in de wetenschap, en anderen heel weinig? En hoe gebruik je wetenschappelijke kennis op een goede manier bij politieke besluiten?  Host Timo Nieuwenhuis gaat in gesprek met Tweede Kamerlid Rosanne Hertzberger en met Frans Brom, secretaris van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR).Ook Jelle Slief schuift aan. Hij is onderzoeker bij het Rathenau Instituut, en vertelt over recent onderzoek onder Nederlanders naar vertrouwen in de wetenschap.  Bron audiofragment: De publieke tribune (aflevering Kennis in de knel), Human.

Steeds meer mensen maken gebruik van kunstmatige intelligentie (AI) om teksten en afbeeldingen te maken. Deze lijken bijna op magische wijze tot stand te komen, maar achter elke zoekopdracht gaat een complex systeem schuil, met onder meer laagbetaald mensenwerk en gebruik van zeldzame grondstoffen en illegale data. In de laatste aflevering van dit seizoen zoomt Verrekijkers in op de verborgen wereld achter AI. Mediawetenschappers Anne Helmond (Universiteit Utrecht) en Fernando van der Vlist (Universiteit van Amsterdam) onderzoeken de systemen en infrastructuren die nodig zijn voor AI. Ze vertellen waarom het belangrijk is dat hiervoor meer aandacht komt. Ook Marisa Memelink belt in. Zij heeft bij medialab SET UP een project gedaan over verborgen mensenwerk achter AI. Ze geeft een inkijkje in de wereld van clickworkers en ghostworkers: de mensen die teksten en beelden beoordelen op bijvoorbeeld racisme of geweld.

Neurotechnologie kruipt steeds dieper in onze hersenen. Door de schedel heen, of via implantaten, kunnen wetenschappers steeds preciezer afleiden wat er gaande is in ons brein. Op dit moment wordt bovendien flink geïnvesteerd in consumentenproducten met neurotechnologie. Met neurowetenschapper Maarten Boksem bespreken we wat onderzoekers, bedrijven en consumenten wel - en niet - kunnen met de toenemende hoeveelheid neurodata die zo worden verzameld. En wat zijn de gevolgen als bijvoorbeeld werkgevers of rechters deze data gaan gebruiken? Meer weten? Het onderzoek naar neurotechnologie door het Rathenau Instituut lees je hier: Neurotechnologie | Rathenau InstituutBron audiofragment